Điện thoại thông minh, máy tính bảng và mạng xã hội ngày càng trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của trẻ em và thanh thiếu niên. Chỉ một chiếc điện thoại có thể mang đến trò chơi, video, mạng xã hội, bạn bè và vô số nội dung giải trí. Thế nhưng, khi thời gian dành cho màn hình ngày càng nhiều, những hoạt động ngoài đời thực như vui chơi, vận động, đọc sách hay trò chuyện cùng gia đình lại dễ dàng bị bỏ quên.
Từ những câu chuyện phụ huynh phải nhiều lần gọi con ra khỏi phòng đến tình trạng trẻ thức khuya để lướt mạng, “cuộc chiến giành lại trẻ em từ màn hình” đang trở thành vấn đề được nhiều gia đình quan tâm. Không chỉ là câu chuyện của từng gia đình, đây còn là mối quan tâm tại nhiều quốc gia khi các chính phủ bắt đầu đưa ra những biện pháp nhằm bảo vệ trẻ em trong môi trường số.
Khi điện thoại trở thành “người bạn” không thể rời xa của trẻ
Một kỳ nghỉ hè đáng lẽ là khoảng thời gian để trẻ vui chơi, khám phá và dành thời gian cho gia đình, nhưng thực tế lại có thể diễn ra rất khác. Theo ghi nhận từ VnExpress, có những gia đình chứng kiến trẻ dành phần lớn thời gian trong phòng, liên tục sử dụng điện thoại và từ chối những lời rủ đi công viên, chơi thể thao hay tham gia các hoạt động chung. Thậm chí, thói quen này còn dễ lan từ anh chị lớn sang những đứa trẻ nhỏ hơn trong gia đình.
Điều đáng chú ý là sự phụ thuộc vào thiết bị số không chỉ xuất hiện ở một độ tuổi nhất định. Trẻ có thể sử dụng điện thoại để chơi game, xem video, trò chuyện với bạn bè hoặc theo dõi nội dung trên mạng xã hội. Khi những hoạt động này liên tục mang lại sự mới mẻ và kích thích, việc chủ động đặt điện thoại xuống có thể trở nên khó khăn hơn, đặc biệt khi khả năng tự kiểm soát của trẻ vẫn đang trong quá trình phát triển.
Vì sao trẻ dễ bị ghiền điện thoại?
Đằng sau những video ngắn, trò chơi hay nội dung được đề xuất là hệ thống thuật toán liên tục lựa chọn nội dung dựa trên hành vi của người dùng. Càng xem, nền tảng càng có thể hiểu sở thích và tiếp tục đưa ra những nội dung phù hợp để giữ người dùng ở lại lâu hơn.
TS Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT Việt Nam cho rằng đối thủ của phụ huynh không chỉ là chiếc điện thoại mà còn là mô hình kinh tế chú ý của các nền tảng. Thuật toán cá nhân hóa cùng những video ngắn, chuyển cảnh liên tục có thể tạo ra chuỗi kích thích khiến trẻ dễ hình thành thói quen phụ thuộc vào màn hình.
Ở lứa tuổi đang phát triển, khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi của trẻ chưa hoàn thiện. Vì vậy, việc liên tục tiếp xúc với những nội dung ngắn và thay đổi nhanh có thể khiến trẻ khó duy trì sự tập trung trong những hoạt động đòi hỏi nhiều thời gian và kiên nhẫn hơn. Đây cũng là lý do cuộc chiến với màn hình không đơn giản là câu chuyện thu điện thoại hay cấm sử dụng.
Trẻ em Việt Nam dành nhiều thời gian cho Internet
Mức độ phổ biến của Internet khiến việc tách trẻ hoàn toàn khỏi môi trường số gần như không phải giải pháp thực tế. Theo số liệu từ Bộ Thông tin và Truyền thông năm 2023, trẻ em Việt Nam dành trung bình khoảng 5-7 giờ mỗi ngày trên mạng xã hội, cao hơn mức 2-4 giờ được ghi nhận ở trẻ tại các nước OECD và nhiều quốc gia phát triển khác.
Một khảo sát Disrupting Harm năm 2022 cũng cho thấy gần 9/10 trẻ Việt Nam từ 12 đến 17 tuổi sử dụng Internet hằng ngày. Tuy nhiên, dữ liệu Cục Trẻ em công bố năm 2024 cho thấy trong số trẻ truy cập Internet, chỉ khoảng 10% có kiến thức và kỹ năng sử dụng Internet an toàn. Điều này cho thấy bên cạnh việc quản lý thời gian sử dụng thiết bị, trang bị kỹ năng số cho trẻ cũng là một nhiệm vụ quan trọng.
Một “cuộc chiến” không chỉ diễn ra trong mỗi gia đình
Trước những lo ngại về tác động của mạng xã hội và thời gian sử dụng thiết bị số, nhiều quốc gia đã bắt đầu đưa ra những chính sách nhằm hạn chế trẻ em tiếp cận một số nền tảng. Australia áp dụng quy định hạn chế người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ cuối năm 2025, Malaysia triển khai quy định tương tự từ tháng 6/2026, trong khi Pháp thông qua luật hạn chế mạng xã hội với người dưới 15 tuổi vào cuối tháng 7/2026. Tại Mỹ, nhiều bang cũng khởi kiện các công ty công nghệ với cáo buộc một số tính năng trên nền tảng có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến trẻ em và thanh thiếu niên.
Tại Việt Nam, việc quản lý trẻ em trên không gian mạng cũng đang từng bước được tăng cường. Theo VnExpress, từ cuối năm 2024, các nền tảng phải xác thực tài khoản bằng số điện thoại và trẻ dưới 16 tuổi chỉ đăng ký tài khoản thông qua người giám hộ. Dự thảo Nghị định về quản lý sử dụng Internet được đề cập trong bài cũng đề xuất giảm thời gian chơi game của trẻ dưới 16 tuổi xuống tối đa 60 phút mỗi ngày và hạn chế một số hoạt động tương tác trên mạng xã hội.
Những chính sách này hướng đến việc bảo vệ thông tin cá nhân, hạn chế nguy cơ lừa đảo, bạo lực mạng và những tác động tiêu cực từ môi trường trực tuyến. Tuy nhiên, chính sách chỉ có thể tạo ra một lớp bảo vệ; để trẻ hình thành thói quen sử dụng công nghệ lành mạnh, vai trò của gia đình vẫn rất quan trọng.
Cấm điện thoại có phải là cách để trẻ rời xa màn hình?
Khi phát hiện con dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, phản ứng đầu tiên của nhiều phụ huynh là thu máy, cắt Internet hoặc cấm hoàn toàn. Những biện pháp này có thể giải quyết tình huống trước mắt nhưng chưa chắc giúp trẻ hiểu vì sao cần thay đổi thói quen sử dụng thiết bị.
Theo các chuyên gia, việc kiểm soát nội dung và độ tuổi cần được kết hợp với các lớp bảo vệ kỹ thuật, đồng thời có sự đồng hành của cha mẹ. Bởi không có một độ tuổi nào có thể đảm bảo trẻ hoàn toàn an toàn trên Internet, và lệnh cấm đơn thuần không thể thay thế cho việc hình thành kỹ năng tự bảo vệ trong môi trường số.
Vì vậy, thay vì biến chiếc điện thoại thành kẻ thù của trẻ, phụ huynh có thể xem đây là cơ hội để xây dựng những nguyên tắc sử dụng thiết bị phù hợp với độ tuổi. Khi trẻ hiểu mục đích của các giới hạn và được tham gia vào quá trình thống nhất quy tắc, việc thay đổi thói quen có thể trở nên tự nhiên hơn.
Cha mẹ cần làm gì để “giành lại” thời gian cho con?
Một trong những cách thiết thực là tạo ra những hoạt động đủ hấp dẫn để trẻ muốn rời màn hình. Một buổi đi bộ, chơi thể thao, cùng nấu ăn, tham gia hoạt động gia đình hay đơn giản là ngồi trò chuyện có thể trở thành những khoảng thời gian chất lượng nếu cha mẹ thực sự dành sự chú ý cho con.
Bên cạnh đó, việc đọc sách cũng có thể trở thành một lựa chọn thú vị để cân bằng thời gian sử dụng thiết bị. Một cuốn sách phù hợp với sở thích và độ tuổi có thể đưa trẻ đến với những câu chuyện, nhân vật và thế giới mới mà không cần phụ thuộc vào những kích thích liên tục từ màn hình. Quan trọng hơn, cha mẹ có thể cùng con đọc, trao đổi về nội dung hoặc dành một khoảng thời gian cố định trong ngày cho việc đọc để biến hoạt động này thành thói quen gia đình.
Điều quan trọng không kém là người lớn cũng cần làm gương. Nếu cha mẹ thường xuyên sử dụng điện thoại trong bữa ăn, lúc trò chuyện hoặc khi ở bên con, việc yêu cầu trẻ bỏ điện thoại xuống sẽ khó tạo ra sức thuyết phục. Theo các chuyên gia, người lớn chủ động đặt điện thoại xuống và trò chuyện trực tiếp sẽ giúp trẻ nhận ra giá trị của đời sống thực.
Đọc sách – một cách mở rộng thế giới của trẻ ngoài màn hình
Giữa thời đại mà trẻ có thể dễ dàng dành hàng giờ trước những video ngắn và trò chơi trực tuyến, đọc sách mang đến một trải nghiệm hoàn toàn khác. Sách yêu cầu người đọc chậm lại, theo dõi một câu chuyện, tưởng tượng thế giới trong từng trang viết và tự hình thành những suy nghĩ của riêng mình.
Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể lựa chọn truyện tranh, sách tương tác, sách khám phá khoa học hoặc những cuốn sách phát triển kỹ năng phù hợp với độ tuổi. Khi trẻ lớn hơn, sách văn học, truyện phiêu lưu, sách khoa học và những tác phẩm giàu tính khám phá có thể trở thành lựa chọn giúp nuôi dưỡng khả năng tập trung và mở rộng vốn hiểu biết.
Mục tiêu không nhất thiết phải là loại bỏ hoàn toàn điện thoại khỏi cuộc sống của trẻ. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ có thêm những lựa chọn hấp dẫn ngoài màn hình, để thời gian trong ngày được cân bằng giữa học tập, công nghệ, vận động, đọc sách, vui chơi và kết nối với gia đình.
“Giành lại trẻ em” bắt đầu từ việc giành lại sự kết nối
Cuộc chiến với màn hình có thể sẽ còn tiếp diễn khi công nghệ ngày càng phát triển và các nền tảng số trở nên hấp dẫn hơn. Nhưng thay vì chỉ tập trung vào việc lấy điện thoại khỏi tay trẻ, điều quan trọng hơn là giúp trẻ tìm thấy những giá trị đủ hấp dẫn trong thế giới thực.
Một cuộc trò chuyện không bị ngắt quãng bởi thông báo, một buổi chơi thể thao, một chuyến đi cùng gia đình hay vài trang sách trước giờ ngủ đều có thể trở thành những kết nối mà màn hình không thể thay thế. Khi cha mẹ đồng hành, làm gương và kiên trì xây dựng thói quen phù hợp, “giành lại trẻ em” từ màn hình không còn là một cuộc đối đầu mà trở thành hành trình đưa trẻ trở về với những trải nghiệm phong phú của đời sống thực.
Ghé blog Fahasa để xem thêm nhiều nội dung bổ ích khác!
Bài viết liên quan:
> Bí quyết giúp con cai nghiện điện thoại hiệu quả cho ba mẹ bận rộn
> 8 cuốn sách thiếu nhi gối đầu giường của trẻ em Việt Nam
