Vì sao có những quốc gia từng nghèo khó nhưng dần vươn lên mạnh mẽ, trong khi một số quốc gia khác dù sở hữu tài nguyên thiên nhiên dồi dào vẫn loay hoay với đói nghèo và bất bình đẳng? Vì sao có những xã hội tạo ra môi trường thuận lợi để con người học tập, kinh doanh và đổi mới, còn nơi khác lại khiến cơ hội phát triển bị giới hạn trong tay một nhóm nhỏ?
Đó là những câu hỏi lớn được Daron Acemoglu và James A. Robinson đặt ra trong cuốn sách Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại?. Không chỉ tìm kiếm nguyên nhân của sự giàu nghèo giữa các quốc gia, cuốn sách còn đưa người đọc đến một vấn đề sâu xa hơn: thể chế chính trị và kinh tế được tổ chức như thế nào sẽ quyết định cách một xã hội tạo ra, phân phối và duy trì sự thịnh vượng. Cùng Fahasa tìm hiểu nhé.
Nội dung sách Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại?
Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại? là công trình nghiên cứu nổi tiếng của hai học giả Daron Acemoglu và James A. Robinson, tập trung giải thích sự khác biệt về mức độ phát triển giữa các quốc gia dưới góc nhìn thể chế.
Thay vì cho rằng một quốc gia nghèo vì thiếu tài nguyên, khí hậu không thuận lợi hay người dân không đủ năng lực, hai tác giả đưa ra một cách tiếp cận khác. Theo lập luận xuyên suốt cuốn sách, sự thành công hay thất bại của một quốc gia có mối liên hệ rất lớn với cách các thể chế chính trị và kinh tế được xây dựng và vận hành.
Các tác giả phân biệt hai nhóm thể chế quan trọng là thể chế bao trùm và thể chế khai thác.
Thể chế bao trùm tạo điều kiện để nhiều người có cơ hội tham gia vào đời sống kinh tế và chính trị, bảo vệ quyền sở hữu, khuyến khích sáng tạo và tạo động lực để mỗi cá nhân đầu tư vào tương lai.
Ngược lại, thể chế khai thác tập trung quyền lực và nguồn lực vào tay một nhóm nhỏ. Khi lợi ích của số đông bị hạn chế để phục vụ một nhóm đặc quyền, nền kinh tế có thể tạo ra tăng trưởng trong một khoảng thời gian nhất định nhưng khó duy trì sự phát triển bền vững về lâu dài.
Vì sao có quốc gia giàu và quốc gia nghèo?
Nếu chỉ nhìn vào điều kiện tự nhiên, chúng ta có thể dễ dàng nghĩ rằng một quốc gia giàu tài nguyên sẽ có lợi thế hơn. Tuy nhiên, tài nguyên không tự động tạo ra thịnh vượng. Cách một quốc gia quản lý tài nguyên, phân bổ quyền lực và tạo cơ hội cho người dân mới là yếu tố có ảnh hưởng lâu dài.
Tương tự, vị trí địa lý hay khí hậu cũng không thể giải thích hoàn toàn tại sao những quốc gia có điều kiện tương đồng lại có kết quả phát triển rất khác nhau.
Để làm rõ lập luận, cuốn sách sử dụng nhiều trường hợp lịch sử từ Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Hoa Kỳ, Mexico, Nam Mỹ cho đến các quốc gia ở châu Phi và Trung Đông. Những ví dụ này cho thấy cùng một khu vực địa lý hoặc có những điều kiện tương đồng nhưng kết quả phát triển có thể hoàn toàn khác biệt khi cấu trúc thể chế khác nhau.
Một trong những trường hợp thường được nhắc đến là sự tương phản giữa hai thành phố Nogales nằm ở hai phía biên giới Hoa Kỳ và Mexico. Hai khu vực có vị trí địa lý gần như giống nhau nhưng lại có sự khác biệt đáng kể về mức sống, cơ hội kinh tế và hệ thống chính trị.
Từ đó, cuốn sách gợi mở một câu hỏi quan trọng: nếu địa lý không phải là lời giải thích đầy đủ, vậy điều gì đã tạo nên khoảng cách ấy?
Theo các tác giả, câu trả lời nằm rất nhiều ở thể chế.
Thể chế bao trùm và thể chế khai thác
Thể chế bao trùm tạo động lực phát triển
Thể chế bao trùm là những thể chế tạo điều kiện để đông đảo người dân có thể tham gia và hưởng lợi từ hoạt động kinh tế, đồng thời có cơ hội tiếp cận các nguồn lực cần thiết để phát triển.
Một nền kinh tế muốn đổi mới cần có người dám đầu tư, khởi nghiệp và thử nghiệm những ý tưởng mới. Để điều đó xảy ra, con người cần có quyền sở hữu tương đối được bảo đảm, cơ hội cạnh tranh và niềm tin rằng thành quả của mình không dễ dàng bị tước đoạt.
Trong môi trường như vậy, thành công của một cá nhân không nhất thiết phải dựa vào việc họ có quan hệ với nhóm quyền lực hay không. Chính khả năng tiếp cận cơ hội tương đối rộng mở sẽ tạo ra động lực cho đổi mới và tăng trưởng.
Thể chế khai thác tập trung quyền lực
Ở chiều ngược lại, thể chế khai thác được xây dựng để một nhóm người có thể kiểm soát quyền lực và nguồn lực của xã hội.
Trong một hệ thống như vậy, lợi ích kinh tế có thể được phân phối theo cách ưu tiên cho nhóm đang nắm quyền. Người dân có ít động lực đầu tư hoặc đổi mới nếu họ không chắc mình có thể hưởng thành quả từ những nỗ lực đó.
Điều đáng chú ý là các thể chế khai thác không phải lúc nào cũng khiến nền kinh tế lập tức sụp đổ. Một quốc gia vẫn có thể đạt được tăng trưởng trong một giai đoạn nếu nguồn lực được huy động mạnh mẽ.
Nhưng vấn đề nằm ở khả năng duy trì tăng trưởng.
Khi quyền lực được tập trung quá mức, những đổi mới có khả năng làm thay đổi trật tự hiện tại có thể bị cản trở. Nhóm đang hưởng lợi từ hệ thống cũ có lý do để chống lại những thay đổi có thể khiến vị trí của họ bị đe dọa.
Một quốc gia có thể thay đổi vận mệnh hay không?
Điểm đáng suy ngẫm của cuốn sách nằm ở chỗ các tác giả không xem sự giàu có hay nghèo đói của một quốc gia là một kết quả bất biến.
Lịch sử của nhiều quốc gia cho thấy thể chế có thể thay đổi. Những biến động chính trị, các cuộc cách mạng, những bước ngoặt lịch sử hoặc sự xuất hiện của những nhóm xã hội mới có thể làm thay đổi cán cân quyền lực.
Tuy nhiên, việc thay đổi không hề đơn giản.
Acemoglu và Robinson cho rằng xã hội có thể rơi vào một vòng lặp trong đó các thể chế được tạo ra để duy trì quyền lực của một nhóm, sau đó chính nhóm này lại sử dụng quyền lực để tiếp tục bảo vệ những thể chế đó.
Đây là lý do cuốn sách dành nhiều sự chú ý cho lịch sử. Muốn hiểu tại sao một quốc gia đang phát triển theo một hướng nhất định, đôi khi không thể chỉ nhìn vào những chính sách hiện tại mà cần quay trở lại những lựa chọn và biến cố đã hình thành nên cấu trúc quyền lực từ nhiều năm trước.
Công nghệ có phải chìa khóa duy nhất của sự phát triển?
Công nghệ có thể giúp tăng năng suất và tạo ra những ngành kinh tế mới, nhưng sự xuất hiện của một công nghệ mới không phải lúc nào cũng được tất cả các nhóm trong xã hội chào đón.
Một đổi mới có thể tạo ra lợi ích cho số đông nhưng đồng thời đe dọa quyền lực hoặc lợi ích của một nhóm đang kiểm soát nguồn lực.
Khi đó, câu hỏi không còn đơn giản là “Một quốc gia có đủ khả năng áp dụng công nghệ hay không?” mà trở thành “Cấu trúc xã hội và thể chế có tạo điều kiện cho đổi mới phát triển hay không?”.
Đây là một trong những điểm khiến cuốn sách không chỉ phù hợp với những người quan tâm đến kinh tế học mà còn có giá trị tham khảo đối với người đọc yêu thích lịch sử, chính trị và quản trị xã hội.
Đọc Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại? để nhìn vấn đề phát triển theo một cách khác
Một cuốn sách về sự phát triển của các quốc gia có thể bắt đầu bằng những con số về GDP, thu nhập bình quân hay tốc độ tăng trưởng. Nhưng Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại? lại đưa người đọc đi sâu hơn vào câu hỏi: Điều gì đứng phía sau những con số đó?
Tại sao một số người có nhiều cơ hội hơn những người khác? Vì sao một xã hội có thể khuyến khích sáng tạo trong khi xã hội khác lại kìm hãm nó? Vì sao một số quốc gia có thể tạo ra sự thịnh vượng trong thời gian dài, còn những quốc gia khác liên tục rơi vào vòng lặp của bất bình đẳng và trì trệ?
Qua hàng loạt trường hợp lịch sử, Acemoglu và Robinson cho rằng câu trả lời không nằm ở một nguyên nhân duy nhất. Sự phát triển là kết quả của cách quyền lực, cơ hội và nguồn lực được tổ chức trong xã hội.
Vì thế, Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại? không chỉ là một cuốn sách về kinh tế. Đây còn là lời mời người đọc nhìn lịch sử và sự phát triển của các quốc gia từ một góc độ khác: muốn hiểu một nền kinh tế phát triển hay thất bại, cần nhìn vào những thể chế đang tạo ra và phân phối các cơ hội trong xã hội đó.
Với những ai yêu thích kinh tế học, lịch sử, chính trị hoặc đang muốn tìm hiểu sâu hơn về nguyên nhân đằng sau sự khác biệt giữa các quốc gia, Tại Sao Các Quốc Gia Thất Bại? là một lựa chọn đáng để dành thời gian đọc và suy ngẫm.
Ghé blog Fahasa để xem thêm nhiều nội dung bổ ích khác!
Bài viết liên quan:
> Review sách Naval Ravikant: Để Thịnh Vượng Và Hạnh Phúc
> Review sách “Kinh Tế Học Thời Khó Nhọc”: Cái nhìn thật – đau – và cần thiết về kinh tế thế giới
