Có những điều chúng ta nghe nhiều đến mức mặc nhiên xem đó là sự thật. “Tri thức là sức mạnh”, “thời gian là tiền bạc”, “công lí không thiên vị” hay quan niệm rằng phương Tây đại diện cho sự hiện đại, tiến bộ và văn minh đều là những ý tưởng đã trở nên quen thuộc trong đời sống. Nhưng nếu thử dừng lại và đặt câu hỏi về nguồn gốc của chúng, liệu những điều tưởng như hiển nhiên ấy có thực sự khách quan?
Uncivilised – Phi Văn Minh: Mười Lời Nói Dối Làm Nên Phương Tây của Subhadra Das bắt đầu từ chính sự hoài nghi đó. Thay vì tiếp tục kể câu chuyện về một phương Tây tiến bộ và phần còn lại của thế giới lạc hậu, tác giả nhìn lại lịch sử hình thành của khái niệm “văn minh”, đồng thời đặt vấn đề về những tư tưởng đã góp phần tạo nên cách chúng ta nhìn nhận thế giới hiện nay.
“Phi Văn Minh” đặt câu hỏi gì về khái niệm văn minh?
“Văn minh” thường được sử dụng như một từ mang ý nghĩa tích cực. Một xã hội văn minh được liên tưởng với tiến bộ, khoa học, trật tự, giáo dục và phát triển. Ngược lại, “phi văn minh” dễ bị gắn với lạc hậu, thiếu hiểu biết hoặc kém phát triển.
Nhưng Phi Văn Minh cho rằng sự phân chia ấy không phải lúc nào cũng tự nhiên hay khách quan. Trong lịch sử, việc xác định ai “văn minh” và ai “phi văn minh” từng gắn chặt với quá trình các đế quốc châu Âu mở rộng quyền lực. Khi một bên nắm trong tay sức mạnh quân sự, kinh tế và chính trị, họ cũng có khả năng áp đặt cách nhìn của mình lên những cộng đồng khác.
Liệu “văn minh” có phải một tiêu chuẩn chung cho toàn nhân loại, hay đôi khi nó chỉ là tên gọi được đặt bởi những người có đủ quyền lực để định nghĩa người khác?
Cách tiếp cận này khiến cuốn sách không chỉ nói về lịch sử phương Tây. Nó còn liên quan đến cách tri thức được hình thành, cách lịch sử được kể lại và cách một số hệ thống tư tưởng trở thành chuẩn mực trong khi những hệ thống khác dần bị lãng quên.
>> Đọc sách Phi Văn Minh tại đây.
“Khai hóa văn minh” trở thành công cụ của quyền lực
Một trong những vấn đề đáng chú ý mà Subhadra Das khai thác là ý tưởng về “sứ mệnh khai hóa văn minh”.
Trong quá trình mở rộng thuộc địa, các đế quốc châu Âu không chỉ mang theo quân đội hay hoạt động thương mại. Họ còn mang theo một hệ thống quan niệm về thế nào là một xã hội tiến bộ, thế nào là tri thức đúng đắn và con người nên được tổ chức ra sao.
Khi một cộng đồng bị xem là kém văn minh, việc can thiệp vào đời sống của cộng đồng đó có thể được biện minh dưới danh nghĩa giáo dục, cải tạo hoặc đưa họ đến với tiến bộ. Chính ở điểm này, ranh giới giữa “khai hóa” và “kiểm soát” trở nên đáng suy ngẫm.
Phi Văn Minh cho người đọc nhìn lại lịch sử từ phía những cộng đồng từng bị đặt ở vị trí bên lề. Thay vì chỉ hỏi các đế quốc đã mang gì đến cho thế giới, cuốn sách còn gợi mở câu hỏi ngược lại: Những gì đã bị lấy đi, bị phủ nhận hoặc bị xem nhẹ trong quá trình đó?
Mười “lời nói dối” và những điều tưởng như hiển nhiên
Điểm thú vị của cuốn sách nằm ở việc Subhadra Das không chỉ tranh luận về những sự kiện lịch sử lớn. Tác giả còn bắt đầu từ những quan niệm rất quen thuộc trong đời sống để cho thấy cách một ý tưởng có thể được lặp lại đến mức trở thành chân lý.
Những câu nói như “Tri thức là sức mạnh”, “Thời gian là tiền bạc” hay “Công lí không thiên vị” nghe có vẻ hoàn toàn vô hại. Tuy nhiên, khi đặt chúng trong bối cảnh lịch sử, xã hội và quyền lực, chúng lại có thể dẫn đến những câu hỏi phức tạp hơn.
Ai là người được công nhận là có tri thức? Loại tri thức nào được xem là chính thống? Vì sao một số cách hiểu về thời gian, lao động hay giá trị con người trở thành chuẩn mực phổ biến? Và liệu công lí có thực sự hoạt động giống nhau đối với tất cả mọi người?
Lịch sử không chỉ có một cách kể
Một trong những điều đáng suy nghĩ nhất sau khi đọc Phi Văn Minh là nhận ra lịch sử không phải lúc nào cũng được kể từ cùng một vị trí.
Khi lịch sử được viết chủ yếu từ góc nhìn của những quốc gia từng nắm quyền lực, câu chuyện về quá trình phát triển của thế giới rất dễ xoay quanh những thành tựu, phát minh và tư tưởng của họ. Trong khi đó, tiếng nói của các dân tộc bản địa, những nền văn hóa ngoài châu Âu hay những hệ thống tri thức khác có thể xuất hiện ít hơn hoặc bị diễn giải thông qua lăng kính của người bên ngoài.
Subhadra Das muốn kéo những tiếng nói đó trở lại cuộc trò chuyện.
Điều này không có nghĩa mọi thành tựu của phương Tây đều bị phủ nhận. Thay vào đó, tác giả đặt chúng vào một bức tranh rộng hơn, nơi sự phát triển của một khu vực không thể tách rời khỏi những mối quan hệ quyền lực, trao đổi, chiếm đoạt và ảnh hưởng giữa các cộng đồng.
Vì sao góc nhìn của Subhadra Das đáng chú ý?
Subhadra Das là nhà văn, nhà sử học và nghệ sĩ trào phúng người Anh gốc Ấn. Xuất thân từ một quốc gia từng trải qua thời kỳ thuộc địa giúp tác giả có một vị trí quan sát đặc biệt khi bàn về mối quan hệ giữa phương Tây và phần còn lại của thế giới.
Bên cạnh lịch sử và triết học khoa học, Subhadra Das còn nghiên cứu về cách những tư tưởng sai lệch liên quan đến chủng tộc và thuyết ưu sinh từng được hình thành và củng cố.
Vì vậy, cách tiếp cận trong Phi Văn Minh không dừng lại ở câu chuyện “phương Tây tốt hay xấu”. Điều tác giả quan tâm sâu hơn là cách những hệ tư tưởng được tạo ra, hợp thức hóa và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Đây cũng là lý do cuốn sách có thể tạo ra cảm giác khá “khó chịu” theo nghĩa tích cực. Nó buộc người đọc nhìn lại những khái niệm tưởng như quen thuộc bằng một vị trí quan sát khác.
Hoài nghi những điều quen thuộc
Một cuốn sách lịch sử có giá trị không nhất thiết phải cung cấp cho người đọc một đáp án hoàn chỉnh. Đôi khi, điều quan trọng hơn là nó giúp chúng ta đặt ra những câu hỏi mới.
Phi Văn Minh làm điều đó bằng cách liên tục đảo chiều góc nhìn. Thay vì hỏi tại sao phương Tây trở thành hình mẫu của sự tiến bộ, người đọc được khuyến khích hỏi vì sao phương Tây lại được đặt vào vị trí ấy. Thay vì chỉ nhìn vào những thành tựu đã được ghi nhận, cuốn sách chú ý đến những tiếng nói từng bị loại khỏi câu chuyện.
Từ đó, việc đọc lịch sử trở thành một quá trình chủ động hơn. Người đọc không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn phải cân nhắc ai đang kể câu chuyện, họ đứng ở đâu và những điều gì có thể đã bị bỏ lại phía sau.
Lời kết
Văn minh” không còn đơn giản là một nhãn gọi để phân chia thế giới thành tiến bộ và lạc hậu mà đã trở thành một vấn đề lịch sử, chính trị và xã hội cần được nhìn nhận với nhiều góc độ hơn. Và có lẽ, đó cũng là giá trị lớn nhất mà Phi Văn Minh mang đến. Không yêu cầu người đọc tin vào một câu chuyện mới, mà khuyến khích họ đủ tỉnh táo để đặt câu hỏi với cả những câu chuyện đã quá quen thuộc.
Ghé blog Fahasa để xem thêm nhiều nội dung bổ ích khác!
Bài viết liên quan:
> Ai Cập Cổ Đại: 7 điều kỳ thú khiến nền văn minh bên sông Nile vẫn luôn bí ẩn
> Review sách “Liễu Phàm Tứ Huấn”: Thay đổi vận mệnh qua tu thân và tích đức
> Review sách “Sapiens Lược Sử Loài Người”: Bí mật giúp Homo sapiens trở thành bá chủ Trái Đất
